از سنگ تا هنر، از خیابان تا زندگی
احیای زیبایی و اصالت فضاهای شهری با هنر معماری سنگ پرداز ایرانی
کاربرد سنگ طبیعی در طراحی جدولهای شهری: زیبایی، دوام و پایداری
سنگهای طبیعی از دیرباز به عنوان یکی از مصالح اصلی ساختمانی، در معماری و شهرسازی مورد استفاده قرار گرفتهاند. سنگ در معماری، نمادی از قدرت و ماندگاری و پایداری تمدنهاست. استفاده از سنگ، نشان دهنده توانایی و مهارت هنری و معماری و هویت فرهنگی و کارایی است و به ساختمانها و فضاها و شهرها، زیبایی جاودانه میدهد. سنگ، به دلایل مختلف از جمله دسترسی آسان، تنوع، زیبایی، مقاومت و ماندگاری طولانی، گزینه اصلی و برتر برای ساخت بناها، محوطهها، فضاها و عناصر شهری به حساب میآید. از مهمترین کاربردهای سنگ در معماری شهری، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- نمای بیرونی ساختمانهای عمومی (اداری، تجاری، آموزشی، فرهنگی، مذهبی و …)
- جدولها (کناره معابر، جداکننده معابر، محوطهها و فضاهای مختلف)
- کفپوش معابر سوارهرو و پیادهرو
- سنگفرش محوطهها، فضای سبز، میدانها، بازارها و فضاهای فرهنگی، تاریخی، مذهبی و …
- مبلمان شهری، مصنوعات و اِلمانهای سنگی
- دیوارهای حائل، ستونها و پلهای سنگی
- آبنماها، جویها و حوضها
- و …
یکی از عناصر مهمی که در طراحی شهری و شهرسازی، نقش و تاثیر مهمی دارد، «جدولهای حاشیه معابر و سنگفرشها و مبلمان شهری» است.
نقش حیاتی جدولها در نظمدهی فضاهای شهری
جدولها با هدف جداسازی و نظمدهی معابر سواره و پیاده و تفکیک محدوده فضاها و سایر اهداف ساخته و نصب میشوند. امروزه برای ساخت «جدول» و سایر مصنوعات فوق، هم از سنگ طبیعی و هم از مصالح سیمانی استفاده میشود؛ این در حالی است که سنگ، امتیازات بسیار زیادی دارد و مصالح سیمانی، به هیچ عنوان قابل مقایسه با سنگ نیست. در بسیاری از کشورها، سنگ ساختمانی، مصالح اصلی برای ساخت جدول است که با طراحی مهندسی و فرآوری مناسب ساخته میشود و مورد استفاده قرار میگیرد. کشورهایی نظیر چین، استرالیا، روسیه، ایتالیا و برخی سایر کشورها، تجارب ارزشمندی در این زمینه دارند و بهرهبرداری فراوانی از سنگ در حوزه معماری، طراحی شهری و شهرسازی دارند. در کشور ایران، از سنگ ساختمانی برای ساخت جدول استفاده اندکی میشود ولی دو مشکل اساسی در این خصوص به چشم میخورد:
- با وجود اینکه انواع سنگ مناسب و ارزان در مناطق مختلف کشور وجود دارد، از سنگ استفاده زیادی نمیشود و برای ساخت جدول، بیشتر از سیمان و بتن استفاده میشود.
- جدولها و مصنوعاتی که با سنگ ساخته میشود، عمدتاً بدون نقشه و طراحی مناسب است و با ابعاد و ساخت نامناسب بوده و به صورت ابتدایی و ساده و ناکارآمد، ساخته و نصب میشود.
چرا سنگ طبیعی بهترین انتخاب برای جدولهای شهری است؟
مهمترین ویژگیها و برتریهایی که سنگ طبیعی برای ساخت جدول و سایر مصنوعات شهری دارد، شامل موارد زیر است:
- دسترسی آسان: معادن متعدد سنگ با گستره جغرافیایی وسیع در نقاط مختلف کشور وجود دارد.
- فراوانی: مقادیر زیادی سنگ مازاد در معادن کشور وجود دارد که برای ساخت جدول و مصنوعات مناسب هستند و استفاده از آنها باعث بهرهوری معدن، پاکسازی معدن و مصالح ارزان میباشد.
- تنوع: سنگها از نظر جنس و رنگ و طرح، بسیار متنوع هستند و قدرت انتخاب زیادی را ایجاد میکنند.
- هویت و زیبایی: سنگ این قابلیت را دارد که با طراحیهای مهندسی، معماری و هنری مختلف، طرحها، فرمها، الگوها و اشکال مختلفی را ایجاد کند. استفاده از سنگ، هویت و حس یکپارچگی با طبیعت را در فضاهای شهری و ارتباط معماری را با سایر عناصر و مبلمان شهری برقرار میکند و با سبکهای معماری و ویژگیهای خاص هر فضا، سازگار و منطبق میباشد.
- استحکام و مقاومت: سنگ در مقابل ضربه و فشار و سایش و فرسایش مقاوم است (رفت و آمد عابران – تردد و برخورد وسایل نقلیه و …) و در برابر تغییرات دما (گرما، سرما، رطوبت، یخ زدگی) و نزولات جوی (برف و باران) و آلودگی محیطی (آلودگی هوا، باران اسیدی)، پایداری زیادی دارد و پس از نصب، تا سالهای طولانی نیاز به ترمیم یا تعویض ندارد.
- قابلیت جا به جایی: جدولهای سنگی، به دلیل مقاومت، کمتر تخریب و شکسته میشوند و در صورت نیاز به انجام تعمیرات در معابر و فضاها، جدولهای سنگی این قابلیت را دارند که به صورت سالم جدا شوند و مجدداً مورد استفاده قرار گیرند.
- صرفه اقتصادی: استفاده از سنگ (در مقایسه با مصالح سیمانی)، از نظر اقتصادی بسیار به صرفه است. شاید قیمت اولیه سنگ از مصالح سیمانی گرانتر باشد، ولی از نظر مقاومت، استحکام، عدم نیاز به رنگ آمیزی، هزینههای نگهداری و خصوصاً از نظر طول عمر، بسیار به صرفه است و مصالح سیمانی به هیچ وجه قابل مقایسه با سنگ نیستند. طول عمر مصالح سیمانی در شرایط مطلوب، حداکثر چند سال و طول عمر سنگ، حداقل چند ده سال میباشد. در یک جمله میتوان گفت که سنگ برای ساخت جدول و مصنوعات سنگی شهری، از نظر مهندسی، معماری، زیبایی، پایداری و اقتصادی، برتری و مزیت مطلق دارد.
مزایای استفاده از سنگ برای معادن سنگ
در جریان بهرهبرداری از معادن سنگ، بخشی از سنگهای تولیدی، به دلایل مختلف، قابلیت فروش ندارد. به طور مثال میتوان از سنگهایی با مشخصات زیر نام برد:
- بخشهایی از معدن که به دلیل وجود درزه یا گسل یا لایهبندی سنگ و یا فعالیتهای تکتونیکی، شکسته شده و قابلیت تولید سنگ با ابعاد بزرگ را ندارد. در نتیجه سنگهای حاصل از این بخش معدن، شامل کوپهای نافرم و ناقواره یا ابعاد کوچک از قبیل نیم کوپ و لاشه میباشد. در بسیاری از معدنها، میزان تولید نیم کوپ و لاشه بسیار زیاد است و قابلیت فروش ندارد. برای استخراج این نوع سنگها، هزینه میشود ولی بازار و فروش زیادی ندارد. لذا میتوان از این سنگها برای ساخت جدول، سنگفرش و احجام سنگی استفاده کرد.
- بخشی از ذخیره معدن، ممکن است سالم باشد و از آن کوپهای ابعادی و سالم استخراج شود، ولی از نظر رنگ و طرح زمینه سنگ، کیفیت لازم را ندارد. مثلاً در عین سلامت، دارای خطوط رنگی، رنگ بندی نامطلوب (از نظر بازار)، طرحهای شلوغ، فسیل زیاد و غیره باشد که این نوع سنگها، برای فرآوری به شکل اسلب یا تایل جذابیت ندارد و حتی با قیمت بسیار پایین هم تقاضای خرید ندارد. این نوع سنگها، برای ساخت جدول و سنگفرش و مبلمان شهری، قابلیت استفاده دارد.
- بخشهایی از معدن که رو یا زیر لایههای اصلی ذخیره قرار دارند و معدن برای دسترسی به ذخیره اصلی، ناگزیر از استخراج آنها است. این نوع سنگها باطله محسوب نمیشوند ولی جذابیتی برای بازار (برای تولید اسلب یا تایل یا پله) ندارد. بنابر این با وجود اینکه برای استخراج آنها هزینه میشود، اما قابلیت فروش به کارخانجات سنگبری را ندارند و درآمدی از آنها برای معدن حاصل نمیشود. از این نوع محصولات معدنی …. برای جدول و سنگفرش و مبلمان شهری استفاده کرد. بدیهی است سنگهای فوق، باعث بروز مسائل و مشکلاتی در معدن زیر میشوند از جمله: > * مستلزم هزینه هستند، > * فضاهای مفید معدن را میگیرند، > * بارریزها و ویوهای باطله را اشغال میکنند > * نیازمند جا به جایی و چیدمان هستند، > * نیازمند رعایت موارد ایمنی هستند، > * به مرور هوازده و فرسوده میشوند، > * مورد اشکال از سوی مراجع دولتی قرار میگیرند (به بهانه تولید زیاد و لزوم پرداخت حقوق دولتی)، > * مورد اشکال از سوی محیط زیست و منابع طبیعی قرار میگیرند و … گفتنی است این سنگها، برای ساخت جدول، سنگفرش، مبلمان شهری و انواع مصنوعات سنگی قابل استفاده هستند و استفاده از آنها برای ساخت و فرآوری این نوع محصولات، علاوه بر کاهش بهای تمام شده، منجر به درآمدزایی قابل قبولی برای معدن میشود و بسیاری از مسائل و مشکلات اجرایی را که در بالا به آن اشاره شد، برطرف میکند.
گامی به سوی شهر پایدار: الزامات و برنامههای آینده
با هدف دستیابی به بهترین نتایج از ساخت جدول سنگی، ضروری است که ملاحظات لازم در مراحل زیر رعایت شود:
- انتخاب سنگ (برای هر کاربری، لازم است سنگ مناسب آن، انتخاب شود)
- طراحی و نقشهکشی (رعایت اصول و استانداردهای معماری، شهرسازی، ترافیکی و مهندسی)
- طراحی جزئیات ساخت جدول
- ساخت و فرآوری مناسب
- اجرا و نصب
- نگهداری
به منظور استفاده از ظرفیت مناسب سنگ در این زمینه، در نظر است با هماهنگی و همکاری تعدادی از فعالان صنعت سنگ از جمله معدن داران، واحدهای سنگبری و فرآوری، معماران، شهرسازان و … موضوع در قالب یک طرح، تدوین و در نمایشگاه سنگ تهران (شهر آفتاب – اردیبهشت و خرداد 1404) در قالب یک غرفه ویژه با ابعاد و طراحی خاص، ارائه و عرضه شود.
میدان نقش سنگ: غرفه مفهومی استفاده از سنگ در فضای خارجی
موضوع استفاده از سنگ در فضای خارجی از چندین زاویه نیاز به بازخوانی و طراحی مجدد دارد.
چالشها و راهکارها:
جزئیات تولید و ابعاد: دقت در جزئیات تولید سنگها از نظر ابعاد و برشهای متناسب با کاربری ضروری است. متاسفانه، امروزه جدولها (نوعی سنگ ساختمانی) صرفاً به شکل مکعب مستطیل در نظر گرفته میشوند، در حالی که باید بر اساس محل قرارگیری در میدان یا خیابان، برشهای گوناگون و زوایای متفاوتی داشته باشند.
طراحی برای عمر مفید: سنگها باید به گونهای طراحی و اجرا شوند که عمر مفید بالایی داشته باشند. استفاده از جدول عمودی با ضخامت 10 سانتیمتر و سنگ فرش با ضخامت 2 سانتیمتر در فضای خارجی، از نظر دوام تفاوت چندانی با مصالح سیمانی ندارد و نیازمند اصلاح است.
نصب صحیح: تصور رایج از نصب سنگ جدول و سنگفرش، استفاده از سیمان یا دوغاب است. در حالی که جدول صحیح باید ضخیم و سنگین بوده و به صورت وزنی و با حداقل چسب یا سیمان به کف متصل شود. این روش نصب امکان جمعآوری و نصب مجدد آسان و سالم سنگها را در صورت نیاز به تغییرات فراهم کرده و عمر مفید آنها را افزایش میدهد.
استانداردها و دستورالعملها: متاسفانه، در زمینه آییننامهها، استانداردها و دستورالعملهای ساخت و نصب سنگها با توجه به نوع سنگ، کاربرد و شرایط آب و هوایی، کمبود و خلاء وجود دارد. تنها دو استاندارد کلی توسط اداره استاندارد برای استفاده از سنگ در فضای خارجی تهیه شده است که اجباری نیستند.
تخصص و آگاهی: در صنعت سنگ، مجموعههای کمی وجود دارند که در زمینه اجرا، آگاهی و همراهی در ساخت قوی باشند و نیاز به تقویت این موضوع احساس میشود.
ذهنیتهای اشتباه: باورهای نادرستی در بین مردم در مورد مناسب یا نامناسب بودن انواع سنگها مانند تراورتن، لایم استون، چینی، گرانیت و مرمریت برای استفاده در فضای خارجی وجود دارد که باید به صورت علمی به آنها پاسخ داده شود. در حال حاضر در دنیا از تمامی این سنگها در فضاهای خارجی، محوطهها و جداول استفاده میشود و اکثر سنگها برای این منظور مناسب هستند، اما باید با توجه به جنس و شرایط، طراحی شوند.
مشکلات قانونی و قیمت: مشکلاتی از نظر قانونی و قیمت در استفاده از سنگهای معادن برای این منظور وجود دارد. اغلب، حقوق دولتی سنگهای ارسالی به کارخانه با قیمت بلوک ضعیف مورد نیاز برای این کار یکسان در نظر گرفته میشود که منجر به قیمتهای بالا، افزایش قیمت تمام شده و کوچک شدن بازار میشود.
هزینه حمل و نقل: در مورد سنگهای حجیم و جداول، هزینه حمل و نقل تاثیر زیادی در قیمت تمام شده دارد. با توجه به پراکندگی معادن ایران در سراسر کشور، بهتر است کارخانه برش اصلی برای تولید این نوع سنگها در نزدیکی معادن و مواد اولیه باشد و بازار فروش اصلی نیز شهرها و مناطق جمعیتی نزدیک باشند. البته برای شهرهای بزرگی مانند تهران و کرج، امکان انتقال سنگ از سراسر ایران بر اساس رقابت و جذابیت وجود دارد.
تجهیزات و ماشینآلات: برای پیشبرد این پروژه، نیاز به تجهیزات و ماشینآلات است که با تغییرات جزئی در ماشینآلات موجود، قابل دستیابی است. در این زمینه، ماشینسازها و مشاورین ماشینآلات نیز باید همکاری کنند.
اقدامات انجام شده:
برای همهگیری و ایجاد فرهنگ استفاده از سنگ در فضای خارجی، اقدامات متعددی در زمینههای مختلف ضروری است. به همین منظور، “ستاد مرکزی توسعه استفاده از سنگ در فضای خارجی” در شرکت روشان روز تشکیل شد و غرفه مفهومی در نمایشگاه سنگ تهران طراحی و اجرا گردید تا نمونهای کوچک از اجرای این ایده باشد.
ویژگیهای غرفه مفهومی:
- مساحت حدودی 500 متر مربع
- همکاری با بابک آریایی، معمار متخصص با 28 سال تجربه در مدیریت طراحی سنگ، برای طراحی جزئیات
- استفاده از مصالح متنوع از معادن سنگهای ساختمانی ایران با همکاری مجموعهای از معادن
- همکاری با مجموعه مالکی برای آمادهسازی دقیق محصولات سنگی
- همکاری با مجموعه سنگستان محلات و مجموعههای دیگر در جزئیات کار
- استفاده از مشاوره و راهنماییهای مهندس سعید میرحسینی، معمار و مدیر پروژه اراضی عباسآباد
- اجرای غرفه توسط علیرضا مصفی و جمعی از مهندسان در مدت سه روز
اهداف برگزاری نمایشگاه:
هدف از برگزاری نمایشگاه چهار روزه، دعوت از طیف گستردهای از همکاران و تبادل نظر برای ارتقای پروژه بود.
گروههای دعوت شده:
- معدنداران برای معرفی معادن با پتانسیل
- تولیدکنندگان در کارخانجات
- معماران و طراحان حوزه معماری و شهرسازی
- اتحادیهها و انجمنهای سنگ و تاثیرگذاران در صنعت سنگ
- مسئولین شهری و دولتی تصمیمگیر در حوزه معماری شهری
- عموم فعالان صنعت، به خصوص بازرگانان
سایر اقدامات:
- برگزاری چندین رویداد معماری و معدنی در حاشیه نمایشگاه برای افزایش بار علمی و فنی پروژه
- همکاری و هماهنگی با غرفههای همجوار (غرفه آتی سنگ، مجموعه سروش)
تشکر و قدردانی:
- قدردانی از آقای کوهستانی (مدیر غرفه آتی سنگ)، حسینی (مدیر مجموعه سروش)، آقای دستجانی، مهندس بیاتی و برادران حسینی برای همکاری و همراهی
- تشکر از سایر همکاران که در انتها معرفی خواهند شد
نتیجهگیری:
شرکت روشان روز مفتخر است که از ابتدا تا انتهای این پروژه در راستای اهداف خود گام برداشته است. امید است که این تلاش مورد قبول واقع شود.
همکاران اسپانسر و تامین مالی پروژه
